22 stycznia 2026 roku, obchodzimy 163. rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego. Powstanie, które rozpoczęło się 22 stycznia 1863 roku, było odpowiedzią na nasilającą się rusyfikację oraz brutalne represje ze strony Imperium Rosyjskiego, które po upadku Powstania Listopadowego zaostrzyło swoją politykę wobec Polaków. ( grafika Dobrosława Jarmulska) 

Powstanie Styczniowe zainaugurowano manifestem wydanym przez Tymczasowy Rząd Narodowy w Warszawie. Jednym z bezpośrednich powodów jego wybuchu była branka – przymusowy pobór młodych Polaków do rosyjskiej armii. W odpowiedzi na tę politykę tysiące Polaków, Litwinów i Białorusinów podjęło walkę partyzancką. Mimo braku regularnej armii i odpowiedniego uzbrojenia, powstańcy starali się stawić opór znacznie silniejszemu przeciwnikowi.

Na czele powstania stanęli różni dowódcy, m.in. generał Marian Langiewicz, generał Ludwik Mierosławski, generał Romuald Traugutt oraz generał Zygmunt Sierakowski. Powstanie miało charakter wojny partyzanckiej – stoczono około 1200 potyczek i bitew na terenach zaboru rosyjskiego, szczególnie w Królestwie Polskim i na Litwie.

Niemniej jednak kilka bitew wyróżnia się szczególnym znaczeniem:

1. Bitwa pod Miechowem (17 lutego 1863 roku)
   Jedna z pierwszych większych bitew powstania. Powstańcy pod dowództwem Apolinarego Kurowskiego zaatakowali Miechów, ale starcie zakończyło się klęską. Rosjanie brutalnie stłumili bunt, co osłabiło ducha walki na początku powstania.

2. Bitwa pod Węgrowem (3 lutego 1863 roku)
   Bitwa ta, choć zakończona porażką, stała się symbolem bohaterstwa powstańców. Oddziały dowodzone przez Władysława Jabłonowskiego i Jana Matlińskiego zaatakowały rosyjski garnizon, by umożliwić ludności cywilnej ucieczkę. Walka została opisana przez poetę Juliusza Słowackiego w słowach o „szlacheckiej epopei”.

3. Bitwa pod Grochowiskami (18 marca 1863 roku)
   Jedno z najważniejszych starć powstania. Oddziały dowodzone przez Mariana Langiewicza odniosły taktyczny sukces nad liczniejszymi siłami rosyjskimi. Powstańcy zastosowali skuteczną taktykę walki w lesie, zadając Rosjanom ciężkie straty.

4. Bitwa pod Żyrzynem (8 sierpnia 1863 roku)
   Uznawana za jedno z największych zwycięstw powstańców. Oddziały dowodzone przez Michała Heidenreicha „Kruka” rozbiły konwój rosyjski przewożący pieniądze dla armii. W bitwie zginęło około 500 żołnierzy rosyjskich, a powstańcy zdobyli duże ilości broni i amunicji.

5. Bitwa pod Ossą (10 kwietnia 1863 roku)
   Stoczona przez siły dowodzone przez Ludwika Żychlińskiego. Powstańcy skutecznie odpierali ataki rosyjskie, choć ostatecznie musieli wycofać się wobec przeważających sił wroga.

6. Bitwa pod Różą (21 sierpnia 1863 roku)
   Stoczona przez oddziały Zygmunta Sierakowskiego na Litwie. Było to jedno z najważniejszych starć powstania na północnych ziemiach Rzeczypospolitej.

7. Bitwa pod Radziłłowem (2 października 1863 roku)
   Jedna z ostatnich większych bitew, która zakończyła się klęską powstańców.

Te starcia, mimo często niekorzystnego wyniku, ukazują determinację Polaków w walce o wolność. Powstańcy musieli działać w trudnych warunkach, walcząc z silniejszym i lepiej wyposażonym wrogiem, ale ich odwaga i poświęcenie na zawsze wpisały się w historię Polski.

Pomimo heroizmu i zaangażowania, powstanie zakończyło się klęską w 1864 roku. Represje po powstaniu były brutalne – tysiące uczestników stracono, zesłano na Syberię, a majątki konfiskowano. Władze rosyjskie przystąpiły także do zaostrzenia polityki rusyfikacyjnej, chcąc zniszczyć polski opór narodowy.

Mimo porażki, Powstanie Styczniowe stało się symbolem walki o wolność i niezależność Polski. Jego tradycja była inspiracją dla kolejnych pokoleń, które dążyły do odzyskania niepodległości, co nastąpiło ostatecznie w 1918 roku.

Egzekucja Romualda Traugutta

Romuald Traugutt, ostatni dyktator Powstania Styczniowego, został aresztowany przez władze rosyjskie 10 kwietnia 1864 roku w Warszawie. Pomimo tortur i brutalnego śledztwa, Traugutt nie zdradził współpracowników ani planów Rządu Narodowego.

Proces Traugutta odbył się w atmosferze pokazowego sądu. Wraz z czterema innymi członkami Rządu Narodowego – Rafałem Krajewskim, Józefem Toczyskim, Janem Jeziorańskim i Romanem Żulińskim – został skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano 5 sierpnia 1864 roku na stokach warszawskiej Cytadeli.

Egzekucja odbyła się przez powieszenie na oczach licznie zgromadzonych mieszkańców Warszawy, których zmuszono do uczestnictwa jako forma zastraszenia. Śmierć Traugutta, podobnie jak innych przywódców powstania, miała złamać ducha oporu wśród Polaków.

Pomimo brutalności represji, postać Romualda Traugutta stała się symbolem patriotyzmu i poświęcenia dla ojczyzny. Jego heroizm oraz wiara w niepodległą Polskę przetrwały w pamięci narodowej i inspirowały kolejne pokolenia do walki o wolność.

(grafika Dobrosława Jarmulska)